Obsługa gramofonu nie zawsze ogranicza się wyłącznie do czynności związanych z odtwarzaniem płyt. Zdarzają się sytuacje w których warto wiedzieć jak ustawić jego parametry pracy aby uzyskać najlepsze brzmienie. Jednym z takich czynników mających wpływ na właściwe działanie gramofonu jest tytułowy antyskating.

Termin pochodzi z języka angielskiego i można go przetłumaczyć jako kompensację siły dośrodkowej (rys.1).

 

 

Brzmi groźnie ale postaram się w kilku zdaniach wyjaśnić o co chodzi. A chodzi o to, że gdy umieścimy na obracającej się powierzchni (płyta gramofonowa) przedmiot (igła) zamocowany na ramieniu podpartym w jednym punkcie to zadziała na niego siła ściągająca go w kierunku środka osi obrotu. Jest to spowodowane geometrią ramienia, w którym wkładka jest montowana pod pewnym kątem w stosunku do jego osi. Ten kąt określa się terminem offset i ma na celu minimalizować błąd śledzenia rowka. Ze względu na fakt, że oś pracującej we wkładce igły nie jest prostopadła do osi rury ramienia występuje dodatkowa siła, która jak już wspomniałem "ściąga" igłę w kierunku środka płyty. (rys.2). Ten problem występuje wyłącznie w ramieniach podpartych w jednym punkcie (tzw. Pivot Arm) i nie dotyczy ramion liniowych (tangencjalnych).

 

 

W języku angielskim termin ten nosi nazwę skating (pochodzi od ślizgania się na łyżwach) i właśnie z niego został zapożyczony. Jak łatwo się domyślić przedrostek anty oznacza działanie mające na celu przeciwdziałaniu tej sile.

 

Istnieją trzy zasadnicze systemy kompensacji siły dośrodkowej (antyskatingu), są to:

 

  • System grawitacyjny - siła dośrodkowa jest kompensowana za pomocą układu żyłki przewieszonej przez hak i zakończonej ciężarkiem. Regulacja następuje poprzez przesunięcie żyłki po wycechowanym trzpieniu zamocowanym w korpusie ramienia - działanie na zasadzie dźwigni - siła zwiększa się w miarę oddalania od punktu podparcia ramienia. Czasem rolę żyłki przejmuje metalowy trzpień.
  • System sprężynowy - w tym systemie rolę siły kompensującej pełni sprężyna wbudowana w korpus ramienia. Regulację wykonuje się poprzez przesunięcie dźwigni lub obrót wyskalowanego pierścienia.
  • System magnetyczny - w korpusie rozmieszcza się niewielkie magnesy, z których część znajduje się na regulowanych trzpieniach dzięki czemu możliwe jest ustawienie odpowiedniej siły przeciwdziałającej ściąganiu igły w kierunku środka płyty.
  • W złotej erze gramofonu, czyli na przełomie lat 70-80 ubiegłego stulecia istniały jeszcze układy elektromagnetyczne, jednak współcześnie nie są stosowane.

 

 

Jaki jest praktyczny wpływ tej siły na działanie gramofonu i odtwarzanie muzyki ? Zbyt słabo skompensowana siła dośrodkowa zaburzy stereofonię poprzez nierównomierne odtwarzanie dźwięku - z reguły objawi się to głośniejszym odtwarzaniem lewego kanału (krawędź rowka po wewnętrznej stronie płyty). I odwrotnie, za duża siła przesunie bazę w stronę prawego kanału. Niewłaściwie ustawiony antyskating ma również wpływ na szybsze oraz nierównomierne zużycie igły - jedna krawędź będzie się szybciej ścierała. Podobnie jak w przypadku igły, również powierzchnia płyty zostanie nierównomiernie obciążona przez co ulegnie większemu zużyciu.

Praktyczne ustawienie siły antyskatingu nie powinno dla nikogo stanowić większego problemu. Niestety większość użytkowników gramofonów ustawia antyskating dosłownie „na oko”, ślepo wierząc w to, co napisał producent ramienia w dołączonej do niego instrukcji. Mogę w tym miejscu stwierdzić, że jeśli w Państwa gramofonie antyskating jest ustawiony według zasady, która mówi, iż jego siła jest zależna od ustawionego nacisku na igłę, to w większości przypadków musicie dokonać jego korekcji. Reguła ta nie ma zastosowania w przypadku gramofonów fabrycznie wyposażonych we wkładkę - tam producent uwzględnił masę wkładki i jej wpływ na układ antyskatingu. Dopasowanie wkładki do ramienia jest istotnym czynnikiem mającym również wpływ na działanie antyskatingu. Więcej informacji na ten temat można znaleźć tutaj:http://fanalog.pl/article/dopasowanie-wkladki-do-ramienia-.html. Jeśli jednak posiadacie ramię z samodzielnie dobraną do niego wkładką proponuję przynajmniej sprawdzić poniższą metodę aby się przekonać czy siła dośrodkowa jest odpowiednio skompensowana. Jak to zrobić? Po pierwsze zapomnieć o zależności pomiędzy naciskiem igły, a siłą dośrodkową. Po drugie upewniamy się, że gramofon jest dobrze wypoziomowany - bez tego nasza regulacja się nie powiedzie. Po trzecie: sprawdzamy ustawienie siły nacisku - to bardzo ważne, bowiem siła dośrodkowa zmienia się w zależności od nacisku igły na powierzchnię płyty. Teraz trzeba znaleźć płytę, na której zapisano jak najmniej muzyki... To wcale nie żart, taka płyta (konkretnie chodzi mi o jej jedną stronę) posiada długi dobieg do swojego wewnętrznego rowka. Miejsce, w którym nie ma już zapisanej muzyki wykorzystamy do naszych potrzeb. Wystarczy opuścić igłę na powierzchnię płyty pomiędzy rowkami zabierającymi, w miejscu gdzie jest ona gładka i obserwować jej zachowanie. Jeśli ramię „znosi” do środka płyty, mamy sytuację zbyt małej kompensacji skatingu. W sytuacji odwrotnej, gdy ramię ucieka do zewnątrz należy tą siłę zmniejszyć. Idealna sytuacja zdarzy się, jeśli igła będzie czekała na swój rowek. Można również pokusić się o ustawienie tak by była ona minimalnie ściągana do wewnątrz, ale musi to być rzeczywiście ruch bardzo powolny. Jest to jedyna znana mi bardzo prosta praktyczna metoda ustalenia właściwej siły antyskatingu. Jak zwykle, skonstruowano przyrządy do ustalenia siły dośrodkowej i jej kompensacji, lecz tak naprawdę jedyną obiektywną metodą jest wykorzystanie płyty testowej i oscyloskopu, która to metoda była dla mnie punktem odniesienia podczas porównywania z ustawianiem antyskatingu na "czystą płytę.

Istnieje również ciekawa i dosyć skuteczna metoda na regulację antyskatingu z wykorzystaniem podobnej techniki jak podczas kalibracji balansu bocznego ramienia (lateral balance) jednak by była ona skuteczna musimy znać offset ramienia i mieć możliwość przechylenia całego gramofonu o ów kąt z dokładnością do jednego stopnia. Uwzględniając te czynniki uważam, że jedynym stosunkowo prostym i miarodajnym sposobem samodzielnego ustawienia antyskatingu jest metoda na "pustą płytę".